چرا ریسک اعتباری برای همه مهم است؟
وقتی شما وام میگیرید،
کارت اعتباری دریافت میکنید یا حتی فاکتور ۹۰ روزه برای کسبوکارتان صادر میکنید، در واقع در معرض «
ریسک اعتباری» قرار میگیرید. این یعنی طرف مقابل شما ممکن است نتواند به تعهدات مالی خود عمل کند.
بر اساس گزارش بانک مرکزی ایران در سال ۱۴۰۳، بیش از ۱۷٪ از کل تسهیلات بانکی به «معوق» یا «مشکوکالوصول» تبدیل شدهاند. در سطح جهانی نیز، پیشبینی میشود که در سال ۲۰۲۴ زیان ناشی از ریسک اعتباری به بیش از ۳۲۰ میلیارد دلار برسد.
ریسک اعتباری دقیقاً چیست؟
ریسک اعتباری یعنی احتمال اینکه طرف مقابل شما (وامگیرنده، خریدار نسیه، صادرکننده اوراق بدهی و ...) نتواند یا نخواهد بهطور کامل و بهموقع تعهدات مالی خود را انجام دهد، و این ممکن است منجر به زیان مالی شود.
به زبان سادهتر:
«پولی که قرض دادهاید (یا قرار است دریافت کنید) ممکن است بهطور کامل یا بهموقع برنگردد.»
این ریسک تنها مخصوص بانکها نیست؛ بلکه در بسیاری از موقعیتها وجود دارد:
● فروش نسیه کالا به مشتری
● سرمایهگذاری در اوراق مشارکت یا صکوک
● صدور
ضمانت نامه بانکی
● حتی بیمه اعتبار (
Trade Credit Insurance)
این ریسک در همه بخشها و صنعتها میتواند ایجاد شود و مدیریت آن برای جلوگیری از زیانهای مالی اهمیت زیادی دارد.
انواع ریسک اعتباری (۳ دسته اصلی + دستهبندی کاربردی)
جدول انواع ریسک
| نوع ریسک |
توضیح |
مثال واقعی |
| ریسک نکول (Default Risk) |
وامگیرنده هیچ قسطی پرداخت نکند |
وام مسکنی که پس از ۹۰ روز معوقه به مرحله اجرایی میرود |
| ریسک کاهش کیفیت اعتبار (Downgrade Risk) |
رتبه اعتباری افت کند ولی هنوز نکول نکرده باشد |
اوراق بدهی شرکتی که از BBB به BB افت میکند و قیمتش ۳۰٪ سقوط میکند |
| ریسک تمرکز (Concentration Risk) |
حجم زیادی از اعتبارات به یک صنعت، منطقه یا مشتری خاص اختصاص یابد |
بانکهایی که ۷۰٪ تسهیلاتشان را به بخش مسکن دادهاند (رکود ۱۴۰۲–۱۴۰۳) |
| ریسک سیستماتیک (Systemic) |
عوامل کلان اقتصادی (تورم، رکود، تحریم) همه وامگیرندگان را تحت تأثیر قرار دهد |
افزایش ۵ برابری معوقات بانکی در دوران کرونا |
عوامل ایجاد و تشدید ریسک اعتباری
الف) عوامل مربوط به وامگیرنده (میکرو)
● سابقه پرداخت (مهمترین فاکتور در ایران و جهان)
● نسبت بدهی به درآمد (
Debt-to-Income)
● نسبت تسهیلات به ارزش وثایق (LTV)
● گردش حساب و جریان نقدی عملیاتی
● وجود چک برگشتی یا بدهی معوق در سامانههای سمات،
محچک و بانک مرکزی
ب) عوامل کلان (ماکرو)
-اقتصادی)
● نرخ تورم و رکود اقتصادی
● تغییرات نرخ ارز و تحریم
● سیاستهای پولی بانک مرکزی (نرخ سود، نسبت کفایت سرمایه)
نحوه اندازهگیری ریسک اعتباری (مدلهای به روز ۲۰۲۵)
جدول مدلهای ریسک
| مدل / معیار |
توضیح ساده |
استفاده در ایران |
| Probability of Default (PD) |
احتمال نکول در ۱۲ ماه آینده (به درصد) |
مدلهای داخلی بانکها + شرکتهای اعتبارسنجی ایرانی |
| Loss Given Default (LGD) |
درصد ضرری که پس از نکول متحمل میشویم (معمولاً ۴۰–۶۰٪ در وامهای با وثیقه) |
محاسبه بر اساس ارزش اجرایی وثیقه |
| Exposure at Default (EAD) |
مبلغی که در زمان نکول در معرض خطر است |
مانده بدهی + تعهدات استفادهنشده |
| Expected Loss (EL) |
EL = PD × LGD × EAD → فرمول اصلی ریسک اعتباری |
گزارشگری Basel III در بانکهای ایرانی |
| امتیاز اعتباری (Credit Score) |
عدد ۳۰۰–۹۰۰ (جهان) یا ۲۰۰–۸۰۰ (ایران) |
شرکتهای ایرانی اعتبارسنجی |
۱۰ راه عملی مدیریت ریسک اعتباری (که بانکهای برتر ایران و جهان استفاده میکنند)
- اعتبار سنجی دقیق پیش از اعطای تسهیلات: استفاده از مدلهای امتیازدهی و هوش مصنوعی برای ارزیابی دقیق توان بازپرداخت مشتریان و کاهش ریسک عدم بازپرداخت.
- اخذ وثیقه ملکی یا سپرده نقدی با پوشش کافی: در صورت نیاز، از مشتریان وثیقه ملکی یا سپرده نقدی بگیرید تا در صورت عدم توانایی در پرداخت، از آن بهعنوان تضمین استفاده کنید.
- تعیین سقف اعتباری برای هر مشتری/صنعت/منطقه: با تعیین سقف اعتباری، ریسک تمرکز را کاهش دهید و از پراکندگی ریسک در بخشهای مختلف اطمینان حاصل کنید.
- پایش مداوم رفتار پرداخت (Early Warning System): با استفاده از سیستمهای هشدار زودهنگام، بهطور مداوم رفتار پرداخت مشتریان را پایش کنید تا از مشکلات احتمالی قبل از وقوع مطلع شوید.
- استفاده از قراردادهای مانده جبرانی و تعهدات جانبی: برای اطمینان بیشتر از بازپرداخت، از قراردادهای جانبی مانند ضمانتنامهها مثل ضمانت نامه بانکی یا تعهدات اضافی بهرهبرداری کنید.
- تنوعبخشی پرتفوی اعتباری: با تنوعبخشی به پرتفوی اعتباری خود، ریسک وابستگی به یک مشتری یا بخش خاص را کاهش دهید.
- خرید بیمه اعتبار تجاری: برای پوشش ریسک فروش نسیه، بیمه اعتبار تجاری خریداری کنید تا از زیانهای ناشی از عدم پرداخت محافظت شوید.
- استفاده از ابزارهای مشتقه اعتباری (CDS): در بازارهای بینالمللی، از ابزارهای مشتقه اعتباری مانند CDS (Credit Default Swaps) برای محافظت در برابر ریسک اعتباری استفاده کنید.
- افزایش نرخ سود برای مشتریان پرریسک (Risk-Based Pricing): برای مشتریانی که ریسک اعتباری بالاتری دارند، نرخ سود بالاتری تعیین کنید تا ریسکهای مرتبط با آنها جبران شود.
- ایجاد ذخیره قانونی و احتیاطی کافی: طبق دستورالعملهای بانک مرکزی، برای مواجهه با ریسکهای اعتباری، ذخیره قانونی و احتیاطی کافی در نظر بگیرید تا در شرایط بحرانی از ضررهای مالی جلوگیری شود.
مثالهای واقعی از ایران و جهان
- ایران ۱۴۰۲–۱۴۰۳: افزایش شدید معوقات بانکی در بخش خودرو و مسکن به دلیل رکود تورمی → ضرر بیش از ۳۰۰ هزار میلیارد تومان
- جهان ۲۰۰۸: بحران سابپرایم آمریکا → زیان ۲ تریلیون دلاری به دلیل بستهبندی و فروش وامهای پرریسک
- اوراق صکوک اجاره شرکت X در سال ۱۴۰۳: به دلیل کاهش رتبه اعتباری از A به BBB-، بازده تا سررسید از ۲۳٪ به ۳۴٪ جهش کرد
وضعیت ریسک اعتباری در ایران (بهروزرسانی ۱۴۰۴)
- نسبت معوقات به کل تسهیلات: در حال حاضر حدود ۱۷–۱۹٪ از تسهیلات بانکی به معوقات تبدیل شدهاند، که این درصد بالاتر از میانگین جهانی (۴–۶٪) است. این امر نشاندهنده چالشهای بزرگ در مدیریت ریسک اعتباری در کشور است.
- شرکتهای اعتبارسنجی فعال: برخی از شرکتهای معتبر در زمینه اعتبارسنجی مانند شرکت مشاوره رتبهبندی اعتباری ایران، در ایران به انجام امور مربوط به اعتبارسنجی پرداخته و در ارزیابی توان مالی و اعتباری افراد و شرکتها فعالیت دارند.
- سامانههای بانک مرکزی: بانک مرکزی ایران سیستمهای مختلفی را برای اعتبارسنجی معرفی کرده است، از جمله سامانههای سمات، محچک و اعتبارسنجی بانکی که بانکها موظف به استعلام از آنها هستند. این سامانهها به منظور شفافسازی و مدیریت ریسک اعتباری طراحی شدهاند.
- قانون جدید بانک مرکزی (۱۴۰۳): طبق قانون جدید بانک مرکزی، بانکها ملزم به استفاده از مدلهای داخلی رتبهبندی (IRB) تا پایان سال ۱۴۰۵ هستند. این مدلها به بانکها کمک میکند تا با استفاده از دادههای داخلی خود، سیستمهای اعتبارسنجی دقیقتری ایجاد کنند و ریسک اعتباری را بهتر مدیریت کنند.
چکلیست سریع برای شما (کاربر عادی یا مدیر مالی)
اگر وامگیرنده هستید:
● چک برگشتی نداشته باشید
● نسبت قسط به درآمدتان زیر ۴۰٪ باشد
● قبل از درخواست وام، گزارش اعتبارسنجی خود را از
mycredit.ir بگیرید
اگر اعتباردهنده هستید:
● همیشه استعلام سمات + اعتبارسنجی بگیرید
● وثیقه بالای ۱۵۰٪ ارزش تسهیلات بخواهید
● سقف اعتباری هر مشتری حداکثر ۵٪ پرتفوی باشد
نتیجهگیری
ریسک اعتباری نمیتواند بهطور کامل حذف شود، اما بهطور کامل قابل مدیریت است. با شناسایی دقیق انواع ریسک، استفاده از ابزارهای مدرن اعتبارسنجی، و اجرای سیاستهای صحیح در زمینه قیمتگذاری و دریافت وثایق، میتوان زیانهای ناشی از این ریسک را به حداقل رساند. علاوه بر این، با بهرهگیری هوشمندانه از ریسک اعتباری، میتوان آن را به فرصتی برای کسب سود بیشتر تبدیل کرد؛ بهخصوص از طریق تعیین نرخهای بالاتر برای مشتریان پرریسک. این رویکرد نه تنها امنیت مالی را افزایش میدهد بلکه میتواند در بلندمدت به رشد و توسعه پایدار منجر شود.