ریسک نکول چیست؟ راهنمای سرمایه‌ گذاران و فعالان اقتصادی

فهرست مطالب
هدف، ارائه‌ی تحلیل دقیق و کاربردی برای کمک به تصمیم‌گیری آگاهانه کاربران است. با تمرکز بر جنبه‌های عملی، نمونه‌های واقعی و داده‌های به‌ روز سال ۲۰۲۵، تلاش کرده‌ایم کاستی‌های منابع موجود ـ از جمله فقدان دید آینده‌نگر و کمبود مطالعات موردی ـ را برطرف کنیم تا تصویری روشن‌تر از سازوکار ریسک نکول ارائه شود.

ریسک نکول چیست و چرا مهم است؟

ریسک نکول – که در ادبیات مالی با عنوان ریسک اعتباری نیز شناخته می‌شود – بیانگر احتمال ناتوانی یک فرد، شرکت یا دولت در انجام تعهدات مالی خود است. این ریسک زمانی بروز می‌کند که وام‌گیرنده یا ناشر اوراق بدهی نتواند در موعد مقرر اصل سرمایه، سود یا اقساط را بازپرداخت کند. اهمیت این مفهوم در آن است که می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌های اقتصادی منفی ایجاد نماید؛ از کاهش اعتماد عمومی در بازار و افزایش نرخ بهره گرفته تا شکل‌گیری بحران‌های مالی گسترده.
در سال ۲۰۲۵ میلادی، به‌واسطه‌ی عواملی مانند تورم پایدار جهانی، نوسانات نرخ بهره و تنش‌های ژئوپلیتیکی، ریسک نکول به یکی از چالش‌های اصلی نظام‌های مالی بین‌المللی تبدیل شده است. گزارش‌های تحلیلی اخیر نشان می‌دهد که میانگین ریسک نکول شرکت‌های آمریکایی به حدود ۹.۲٪ رسیده است؛ سطحی که از زمان بحران مالی ۲۰۰۸ سابقه نداشته. همچنین، نرخ پیش‌بینی‌شده نکول برای اوراق با بازده بالا (High-Yield Bonds) حدود ۴.۸٪ برآورد می‌شود.
این داده‌ها نشان می‌دهد که درک و مدیریت ریسک نکول نه‌تنها برای بانک‌ها و مؤسسات سرمایه‌گذاری، بلکه برای سرمایه‌گذاران خرد و وام‌گیرندگان عادی نیز حیاتی است؛ چراکه شناخت این ریسک می‌تواند تفاوت میان تصمیم‌گیری مالی هوشمندانه و زیان جدی را رقم بزند. در بخش‌های بعد، این مفهوم را با تحلیل‌های عددی و مطالعات موردی به‌صورت عمیق‌تر بررسی خواهیم کرد.

تعریف ریسک نکول و تفاوت آن با ریسک اعتباری

 
ریسک نکول به‌صورت دقیق، احتمال وقوع نکول (Default) است؛ حالتی که در آن طرف قرارداد از ایفای تعهدات مالی خودداری می‌کند. این وضعیت می‌تواند دو منشأ داشته باشد:

• نکول استراتژیک (عمدی): زمانی‌که بدهکار با وجود توانایی پرداخت، به‌دلیل ملاحظات اقتصادی یا حقوقی از بازپرداخت خودداری می‌کند.
• نکول غیرعمدی: زمانی‌که ناتوانی واقعی در پرداخت وجود دارد، مثلاً در اثر بحران نقدینگی یا ورشکستگی.

در عمل، نکول زمانی محقق‌شده تلقی می‌شود که پرداخت‌ها بیش از ۹۰ روز تاخیر داشته باشند یا ورشکستگی رسمی اعلام شود.
نکته‌ی مهم، تفاوت ریسک نکول با ریسک اعتباری است.
 ریسک اعتباری مفهومی فراگیرتر دارد و علاوه بر احتمال نکول، شامل کاهش رتبه اعتباری، زیان‌های ناشی از افت ارزش دارایی‌ها و هزینه‌های بازیافت مطالبات نیز می‌شود.
 به بیان دیگر، ریسک نکول یکی از اجزای اصلی ریسک اعتباری است که تمرکز آن بر احتمال عدم پرداخت مستقیم قرار دارد.
در مدل‌های مالی بانک‌ها و موسسات اعتبار دهنده، این رابطه در قالب فرمول زیر بیان می‌شود: که در آن:

• PD (Probability of Default): احتمال نکول،
• LGD (Loss Given Default): درصد زیان در صورت نکول،
• EAD (Exposure at Default): میزان دارایی یا تسهیلات در معرض ریسک نکول است.

این چارچوب بر اساس استانداردهای بین‌المللی Basel III تدوین شده و در ایران نیز توسط بانک مرکزی و سازمان بورس و اوراق بهادار در ارزیابی‌های ریسک موسسات مالی به‌کار گرفته می‌شود.

انواع و ابعاد ریسک نکول

ریسک نکول را می‌توان از دو منظر اصلی – علت بروز و سطح وقوع – طبقه‌بندی کرد:

 ۱. بر اساس علت وقوع

●    نکول مالی (Financial Default):
 زمانی رخ می‌دهد که وام‌گیرنده به دلیل کمبود نقدینگی، بدهی سنگین یا افت جریان نقدی قادر به پرداخت تعهدات خود نباشد.
 مثال: نکول خانوارها در دوران رکود یا افزایش نرخ بهره.

●    نکول استراتژیک (Strategic Default):
 زمانی‌که بدهکار با وجود توانایی مالی، آگاهانه از پرداخت خودداری می‌کند تا از خلأهای قانونی یا مزایای بازسازی بدهی استفاده کند.
 مثال: شرکت‌هایی که در دوره بازنگری بدهی، عمداً نکول می‌کنند تا تخفیف بگیرند.

●    نکول عدم‌تعهد (Contractual Default):
 زمانی‌که نقض مفاد غیرمالی قرارداد – مانند تغییر شرایط، عدم ارائه وثیقه یا نقض تعهدات رفتاری – رخ دهد.
 مثال: نقض تعهدات قراردادی در انتشار اوراق بدهی یا قراردادهای وام شرکتی.

۲. بر اساس سطح وقوع

●    سطح فردی (Retail Level):
 شامل نکول در وام‌های شخصی، وام خودرو، کارت‌های اعتباری یا تسهیلات خرد بانکی.
 این نوع نکول مستقیماً بر رتبه اعتباری فرد اثر می‌گذارد.

●    سطح شرکتی (Corporate Level):
 مربوط به شرکت‌ها یا بنگاه‌های اقتصادی است که در بازپرداخت وام‌های بانکی یا اوراق بدهی کوتاه‌مدت نکول می‌کنند.
 این موارد معمولاً به کاهش رتبه اعتباری و دشواری در جذب سرمایه منجر می‌شود.

●    سطح دولتی (Sovereign Level):
 اشاره به ناتوانی دولت‌ها در بازپرداخت اوراق قرضه خزانه یا بدهی‌های خارجی دارد.
 گرچه ریسک نکول حاکمیتی معمولاً پایین‌تر است، اما در صورت وقوع، می‌تواند بحران‌های مالی گسترده و تورم شدید ایجاد کند.

 ۳. کاربرد در بازارهای مالی

ریسک نکول در ابزارهایی چون اوراق بدهی، وام‌های مسکن، اوراق مشارکت، و قراردادهای مشتقه اعتباری (CDS) بروز می‌یابد.
 به‌عنوان نمونه، در سال ۲۰۲۵ میلادی، نرخ نکول وام‌های مسکن در آمریکا به حدود ۱.۴۳٪ افزایش یافت، که نشان‌دهنده فشار فزاینده بر بازار مسکن و اثر مستقیم نرخ‌های بهره بالاست.

عوامل مؤثر بر ریسک نکول (کلان و خرد)

عوامل ریسک نکول را می‌توان به دو دسته کلان (اقتصادی گسترده) و خرد (مربوط به واحد خاص) تقسیم کرد:

عوامل کلان:

• اقتصادی: تورم بالا، رکود، نوسانات ارز (مانند دلار در ایران).
• سیاسی: تحریم‌ها، جنگ‌ها یا تغییرات دولتی. در ایران، تحریم‌های ONU در ۲۰۲۵ ریسک رکود شدید را افزایش داده و پیش‌بینی انقباض ۱.۷% اقتصادی را به همراه دارد.
• طبیعی: بلایای مانند سیل یا تغییرات آب‌وهوایی که زنجیره تأمین را مختل می‌کند.

عوامل خرد:

○    مالی: نسبت بدهی به دارایی (D/E) بالا، جریان نقدی منفی.
○    غیرمالی: حاکمیت شرکتی ضعیف، سابقه اعتباری بد.
جدول زیر عوامل کلیدی را خلاصه می‌کند:

روش‌های اندازه‌گیری و ارزیابی ریسک نکول

اندازه‌گیری ریسک نکول با ابزارهای کمی و کیفی انجام می‌شود:

• نرخ نکول: تعداد وام‌های نکول‌شده / کل وام‌ها × ۱۰۰. در اعتبارات خصوصی آمریکا، نرخ به ۵.۲% در جولای ۲۰۲۵ کاهش یافته.
• رتبه‌بندی اعتباری: توسط مؤسساتی مانند Moody's (AAA تا D) یا در ایران، شرکت‌های مانند شرکت مشاوره رتبه بندی اعتباری ایران.
• نسبت‌های مالی: پوشش بهره (EBITDA/بهره)، جریان نقدی آزاد (FCF).
• مدل‌های پیشرفته: PD (احتمال نکول)، LGD (زیان ناشی از نکول)، EAD (ریسک در معرض خطر).

برای محاسبه، از فرمول زیان مورد انتظار استفاده کنید: EL = PD × LGD × EAD. ابزارهای AI در سال ۲۰۲۵ این ارزیابی را دقیق‌تر کرده‌اند.

مدیریت و کاهش ریسک نکول

مدیریت ریسک نکول شامل مراحل شناسایی، ارزیابی و کنترل است:

• پیشگیری: اعتبارسنجی دقیق، درخواست وثیقه یا ضامن.
• کاهش: تنوع‌بخشی پرتفوی، بیمه اعتباری، hedge با مشتقات.
• پس از وقوع: بازسازی بدهی یا ورشکستگی کنترل‌شده.

در ایران، بانک‌ها از سیستم‌های مانند پایا برای نظارت استفاده می‌کنند. سرمایه‌گذاران می‌توانند با انتخاب اوراق دولتی کم‌ریسک مانند صکوک، ریسک را کاهش دهند.

اعتبارسنجی بانکی در کمترین زمان
   

مثال‌ها و مطالعات موردی واقعی

• بحران ۲۰۰۸: نکول وام‌های subprime در آمریکا منجر به زیان ۸ تریلیون دلاری شد.
• مورد اخیر آمریکا: در ۲۰۲۵، ۲۱ شرکت آمریکایی نکول کرده‌اند، عمدتاً در بخش‌های پرریسک مانند انرژی.
• ایران: نکول در اوراق بدهی شرکت‌های بورسی به دلیل تورم بالا در ۲۰۲۴-۲۰۲۵، که منجر به کاهش ارزش سهام شد. همچنین، ریسک هسته‌ای ایران در ۲۰۲۵ بر رتبه اعتباری تأثیر گذاشته.

ریسک نکول در بازار بورس و اوراق بدهی ایران

در بورس تهران، ریسک نکول عمدتاً در اوراق بدهی مانند صکوک و مشارکت ظاهر می‌شود. اوراق خزانه اسلامی ریسک پایین‌تری دارند، اما تورم بالا (بالای ۳۰%) ریسک را افزایش می‌دهد. مقررات سازمان بورس شامل رتبه‌بندی اجباری است. در ۲۰۲۵، با تحریم‌ها، ریسک در بخش‌های صادراتی بالاتر است. پیشنهاد: سرمایه‌گذاری در سهام یا طلا به عنوان جایگزین.

تأثیر ریسک نکول بر اقتصاد، سرمایه‌گذاران و سیستم مالی

نکول تنها یک رویداد فردی یا شرکتی نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای عمیقی برای کل اقتصاد ایجاد کند.
●    در سطح کلان اقتصادی:
 افزایش نرخ نکول منجر به کاهش رشد اقتصادی، افزایش بیکاری و رکود در بخش تولید می‌شود. بانک‌ها برای جبران زیان، سخت‌گیری در اعطای وام را افزایش می‌دهند که این امر جریان سرمایه در اقتصاد را محدود می‌کند.

●    در سطح سرمایه‌گذاران:
 نکول موجب زیان مستقیم (از دست رفتن اصل یا سود سرمایه‌گذاری) و زیان غیرمستقیم (افت ارزش بازار سهام یا اوراق مرتبط) می‌شود.
 برای مثال، در سبدهای اوراق بدهی شرکتی، یک مورد نکول می‌تواند اثر دومینویی در ارزش کل دارایی‌ها ایجاد کند.

●    در سطح سیستم مالی:
 اگر نکول‌ها به‌صورت گسترده رخ دهند، اعتماد بازار از بین می‌رود و زنجیره‌ای از ورشکستگی‌ها شکل می‌گیرد — همانند بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸ که از نکول وام‌های مسکن در آمریکا آغاز شد و به فروپاشی موسسات مالی بزرگ انجامید.

●    در داده‌های به‌روز ۲۰۲۵:
 نرخ نکول وام‌های leveraged (وام‌های پرریسک شرکت‌های بدهکار) به ۵.۹٪ رسیده است — بالاترین سطح در دهه اخیر — که نشان می‌دهد فشار بر اقتصاد جهانی و بازار اعتبارات مجدداً در حال افزایش است.
 

چالش‌ها و روندهای آینده ریسک نکول (به‌روزرسانی ۲۰۲۵)

ریسک نکول با عوامل متعددی تحت تأثیر قرار می‌گیرد که هم در سطح جهانی و هم در ایران اهمیت دارند:

 چالش‌ها
●    تأثیر فناوری: ابزارهایی مانند بلاکچین می‌توانند شفافیت تراکنش‌ها را افزایش داده و ریسک نکول را کاهش دهند، اما پذیرش گسترده آن هنوز محدود است.
تغییرات آب‌وهوایی: بخش‌هایی مانند کشاورزی در معرض ریسک بالای نکول هستند، زیرا خسارات طبیعی می‌تواند توان بازپرداخت وام‌ها را کاهش دهد.
●    چالش‌های خاص ایران: ریسک‌های سیاسی، از جمله مسائل هسته‌ای و تحریم‌ها، اثر مستقیم بر توان بازپرداخت شرکت‌ها و دولت دارد.

روندها
●    در نیمه دوم ۲۰۲۵، کاهش نرخ نکول در اوراق با بازده بالا (High-Yield Bonds) نشان از بهبود نسبی وضعیت بازار دارد.

آینده
●    استفاده از هوش مصنوعی (AI) برای پیش‌بینی دقیق‌تر ریسک نکول و تصمیم‌گیری به موقع در اعطای تسهیلات، به عنوان روند کلیدی آینده مطرح است.
این چارچوب نشان می‌دهد که مدیریت ریسک نکول، ترکیبی از فناوری، داده‌های مالی و سیاست‌گذاری اقتصادی است و تنها با نگاه چندجانبه می‌توان اثرات منفی آن را کاهش داد.

نتیجه‌گیری و توصیه‌های عملی

ریسک نکول یکی از عناصر کلیدی مدیریت مالی است و با درک درست آن می‌توانید ریسک‌های مالی خود را کاهش دهید.
توصیه‌های عملی:

• بهبود رتبه اعتباری: با بازپرداخت منظم اقساط، کاهش بدهی و استفاده هوشمندانه از تسهیلات بانکی، می‌توانید رتبه اعتباری خود را ارتقا دهید و احتمال نکول را کاهش دهید.
• اعتبارسنجی منظم: قبل از دریافت وام یا سرمایه‌گذاری، وضعیت اعتباری خود و طرف قرارداد را بررسی کنید.
• تنوع پرتفوی: سرمایه‌گذاری‌های خود را بین دارایی‌ها و ابزارهای مختلف تقسیم کنید تا ریسک کاهش یابد.
• استفاده از ابزارهای آنلاین: سایت‌های رتبه‌بندی و تحلیل مالی می‌توانند به تصمیم‌گیری بهتر کمک کنند.