فهرست مطالب
در دنیای پرشتاب و پیچیده اقتصاد امروز، تامین مالی یکی از بزرگترین دغدغههای بنگاههای اقتصادی و واحدهای تولیدی به شمار میرود. بسیاری از کارخانجات و تولیدکنندگان برای تامین مواد اولیه خود با مشکل کمبود نقدینگی و سرمایه در گردش مواجه هستند.
در گذشته، راهکار سنتی برای حل این بحران، دریافت تسهیلات و وامهای سنگین از سیستم بانکی بود که خود چالشهای فراوانی از جمله بروکراسی اداری، نیاز به وثایق سنگین و افزایش تورم را به همراه داشت. در این راستا، ابزارهای مالی نوینی طراحی شدهاند تا این گره را باز کنند. یکی از مهمترین و کارآمدترین این ابزارها، اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) است.
در این مقاله از سایت اعتبارسنجی بانکی
مای کردیت، قصد داریم به صورت جامع، دقیق و کاربردی به بررسی ماهیت، مکانیزم عملکرد، مزایا و نحوه معاملات اوراق گام بپردازیم تا چنانچه صاحب یک کسبوکار هستید یا به عنوان سرمایهگذار در بازار سرمایه فعالیت میکنید، بتوانید با دیدی باز از این ابزار بهرهمند شوید.
اوراق گام چیست و چه هدفی را دنبال میکند؟
واژه «گام» مخفف عبارت «گواهی اعتبار مولد» است. اوراق گام در واقع یک ابزار تامین مالی زنجیرهای است که قابلیت نقل و انتقال در بازارهای پول و سرمایه را دارد. هدف اصلی از طراحی و انتشار این اوراق، هدایت منابع مالی به سمت تولید واقعی و جلوگیری از انحراف نقدینگی به بازارهای سفتهبازی است.
مکانیزم اوراق گام به این شکل است که واحدهای تولیدی به جای آنکه مستقیما از بانک پول نقد (تسهیلات) دریافت کنند، از اعتبار و ضمانت بانک استفاده میکنند. زمانی که یک تولیدکننده برای خرید مواد اولیه نیاز به سرمایه دارد، میتواند با ارائه فاکتور خرید، از بانک درخواست صدور اوراق گام نماید.
بانک پس از اعتبارسنجی، این اوراق را صادر کرده و در اختیار تولیدکننده قرار میدهد. سپس تولیدکننده این اوراق را به جای پول نقد، به فروشنده مواد اولیه تحویل میدهد.
این فرایند باعث میشود که چرخ تولید بدون نیاز به تزریق پول پرقدرت و ایجاد تورم، به گردش دربیاید و زنجیره تامین کالا از مواد اولیه تا محصول نهایی به صورت یکپارچه حمایت شود.
ارزش اسمی و ساختار مالی اوراق گام
هر ابزار مالی دارای یک ارزش پایه است که محاسبات بر اساس آن انجام میشود. ارزش اسمی در اوراق گام همان ارزش صوری یا مبلغی است که روی برگه درج شده و بانک متعهد است در تاریخ سررسید، دقیقا همان مبلغ را به دارنده نهایی اوراق پرداخت کند.
در حال حاضر، ارزش اسمی هر برگه از اوراق گام در بازار فرابورس ایران برابر با مبلغ 1000000 ریال (معادل 100 هزار تومان) تعیین شده است. از آنجایی که این اوراق دارای سررسید (معمولا 1 ساله) هستند، اگر دارنده اوراق بخواهد پیش از موعد سررسید آنها را به پول نقد تبدیل کند، باید اوراق را با قیمتی کمتر از 1000000 ریال در بازار به فروش برساند.
به این عمل «تنزیل» گفته میشود و تفاوت قیمت اسمی و قیمت فروش، در واقع نرخ بازدهی خریداری است که اوراق را تهیه کرده و تا زمان سررسید نگه میدارد.
دریافت کد بورسی
باید توجه داشت که اوراق گام یک اوراق بهادار محسوب میشود و خرید، فروش و انتقال آن در بستر بازار سرمایه انجام میگیرد. بنابراین، تمام بنگاههای اقتصادی، تولیدکنندگان و فروشندگان مواد اولیه که قصد دارند از این مکانیزم استفاده کنند یا این اوراق را در بازار فرابورس تنزیل نمایند، ملزم به داشتن کد بورسی حقوقی یا حقیقی (با توجه به نوع ماهیت شرکت) هستند.
دریافت کد بورسی اولین و مهمترین قدم برای ورود به چرخه تامین مالی از طریق اوراق گام است و بدون آن، امکان انجام هیچگونه معاملهای در پلتفرمهای بورسی وجود نخواهد داشت.
مراحل گامبهگام صدور و دریافت اوراق گام
فرایند استفاده از این ابزار مالی دارای یک ساختار مشخص و قانونی است که باید مرحله به مرحله طی شود. برای درک بهتر، این مراحل را با یک مثال عملی بررسی میکنیم:
مرحله اول: اعتبارسنجی متعهد
فرض کنید یک شرکت قطعهسازی (به عنوان بنگاه متعهد) برای تولید محصولات خود نیاز به خرید ورقهای فولادی دارد اما نقدینگی کافی در اختیار ندارد. این شرکت ابتدا به بانک عامل مراجعه کرده و درخواست استفاده از ظرفیت اوراق گام را ثبت میکند. بانک پس از بررسی صورتهای مالی، سوابق اعتباری و گردش حساب شرکت، سقف اعتباری مجاز برای آن بنگاه را تعیین میکند.
مرحله دوم: معرفی متقاضی (فروشنده) به بانک
پس از تایید اعتبار، شرکت قطعهساز باید فروشنده ورقهای فولادی (تامینکننده مواد اولیه) را رسما به بانک معرفی کند. در این مرحله، پیشفاکتورها و اسناد تجاری مربوط به خرید مواد اولیه به بانک ارائه میشود.
مرحله سوم: درخواست صدور اوراق توسط فروشنده
فروشنده ورقهای فولادی (که در اینجا به عنوان بنگاه متقاضی شناخته میشود)، اسناد دریافتنی خود از قطعهساز را به بانک ارائه داده و رسما درخواست میکند که به جای پول نقد، اوراق گام به نام او صادر شود.
مرحله چهارم: صدور نهایی اوراق گام
بانک پس از تطبیق مدارک و اطمینان از صحت معامله تجاری واقعی، اوراق گام را با سررسید مشخص صادر کرده و در سامانه گام یا فرابورس به حساب کاربری (کد بورسی) فروشنده مواد اولیه منتقل میکند.
آشنایی با اصطلاحات کلیدی در اکوسیستم اوراق گام
برای فعالیت حرفهای در این حوزه، شناخت دقیق اصطلاحات و مفاهیم الزامی است:
- موسسه اعتباری عامل: همان بانک یا موسسه مالی مجازی است که وظیفه اعتبارسنجی، صدور اوراق و از همه مهمتر، پرداخت مبلغ اسمی در روز سررسید را بر عهده دارد.
- بنگاه متعهد: خریدار کالا یا مواد اولیه است که قرار است بدهی او از طریق اوراق تسویه شود. این بنگاه باید حداقل 1 سال سابقه فعالیت اقتصادی معتبر داشته باشد.
- بنگاه متقاضی: فروشنده کالا است که پس از تحویل جنس به خریدار، اوراق گام را از بانک دریافت میکند.
- سامانه گام: یک زیرساخت نرمافزاری و قانونی در بازار سرمایه است که برای مدیریت، صدور و نقل و انتقال اوراق گام استفاده میشود. انتقال در این سامانه فقط بر اساس قیمت اسمی امکانپذیر است.
- سقف اعتباری بنگاه: طبق قوانین، حداکثر میزان استفاده هر بنگاه از اوراق گام معادل 120% از فروش سال آخر آن بنگاه (بر اساس صورتهای مالی حسابرسی شده) است؛ البته به شرطی که تسهیلات سرمایه در گردش و بدهیهای قبلی اوراق گام از آن کسر شود.
- سقف ضمانت: حداکثر ظرفیت یک بانک برای صدور و ضمانت اوراق گام در یک سال که توسط بانک مرکزی تعیین میشود.
روشهای معامله و نقدشوندگی اوراق گام
یکی از بزرگترین مزیتهای اوراق گام، انعطافپذیری بالای آن در نحوه استفاده و نقدشوندگی است. زمانی که بنگاه متقاضی (فروشنده) اوراق را دریافت میکند، با سه گزینه اصلی روبرو است:
۱. نگهداری تا سررسید:
دارنده اوراق میتواند بدون انجام هیچ کار خاصی، اوراق را تا تاریخ سررسید (مثلا پایان دوره 1 ساله) نزد خود نگه دارد. در روز سررسید، بانک عامل متعهد است کل مبلغ اسمی اوراق (هر برگه 1000000 ریال) را مستقیما به حساب او واریز کند. این روش ریسک صفر دارد زیرا اوراق دارای ضمانت بانکی هستند.
۲. انتقال در زنجیره تامین (استفاده به جای پول):
فروشندهای که اوراق را دریافت کرده، خودش نیز برای تولید یا تجارت نیاز به خرید مواد اولیه از حلقههای بالادستی دارد. او میتواند به جای مراجعه به بازار و تبدیل اوراق به پول نقد، همین اوراق را از طریق «سامانه گام» به تامینکنندگان خود منتقل کند. این زنجیره میتواند بارها و بارها تکرار شود.
۳. معامله و تنزیل در فرابورس:
اگر دارنده اوراق به شدت و به صورت فوری به پول نقد نیاز داشته باشد، میتواند اوراق گام خود را در بازار فرابورس عرضه کند. در این بازار، سرمایهگذاران دیگر (حقوقیها، صندوقهای درآمد ثابت و اشخاص حقیقی) این اوراق را با قیمتی کمتر از ارزش اسمی (مثلا 900000 ریال) خریداری میکنند. بنگاه به پول نقد خود میرسد و سرمایهگذار نیز سود مشخصی را در زمان سررسید کسب میکند.
نقش اوراق گام در بورس کالا
بورس کالا بستری شفاف برای خرید و فروش مواد اولیه مانند پتروشیمیها، فلزات، سیمان و غیره است. یکی از کاربردهای بسیار جذاب اوراق گام، قابلیت استفاده از آن در معاملات بورس کالا است.
تولیدکنندگانی که برای خرید محصولات پایه از بورس کالا با مشکل نقدینگی مواجه هستند، میتوانند با هماهنگیهای لازم، اوراق گام را به عنوان وجهالضمان یا ابزار تسویه به فروشنده کالا در بورس کالا منتقل کنند. این ویژگی باعث میشود که رقابت در بورس کالا صرفا به بنگاههای دارای پول نقد محدود نشود و تولیدکنندگانی که اعتبار بانکی خوبی دارند نیز بتوانند سهمیه مواد اولیه خود را تهیه کرده و خطوط تولید خود را فعال نگه دارند.
نکات کلیدی و الزامات قانونی
برای استفاده بهینه از اوراق گام، توجه به قوانین و مقررات نظارتی بسیار مهم است:
- مدیریت کلان: بانک مرکزی برای جلوگیری از خلق نقدینگی بیرویه، هر ساله سقف مشخصی را برای کل شبکه بانکی و به تفکیک هر بانک مشخص و ابلاغ میکند.
- تعیین سررسید: سررسید این اوراق معمولا حداکثر 1 ساله است و تاریخ دقیق آن باید بر اساس توافق و زمانبندی درج شده در فاکتورهای تجاری بین خریدار و فروشنده، توسط بانک عامل تعیین شود.
- ریسک نکول برای بنگاهها: با اینکه پرداخت وجه به دارنده نهایی اوراق توسط بانک کاملا تضمین شده است، اما بنگاه متعهد (خریدار اولیه) موظف است در سررسید، وجه را با بانک تسویه کند. در صورت عدم ایفای تعهدات (نکول)، آن شرکت وارد لیست سیاه شده و از دریافت مجدد اوراق گام و سایر تسهیلات مشابه در کل شبکه بانکی محروم خواهد شد.
ارتباط تنگاتنگ اعتبارسنجی بانکی و صدور اوراق گام
اعتبارسنجی بانکی را میتوان پیشنیاز حیاتی و ستون فقرات فرایند صدور اوراق گام دانست؛ چرا که پایه و اساس این ابزار مالی بر مبنای «اعتبار» بنا شده است. پیش از آنکه بانکی بخواهد با صدور این اوراق، خرید مواد اولیه یک بنگاه تولیدی (متعهد) را تضمین کند، ابتدا باید وضعیت مالی و سابقه اعتباری آن شرکت را به دقت زیر ذرهبین ببرد.
در این مرحله، بانک عامل با ارزیابی دقیق صورتهای مالی، گردش حسابها و سابقه رفتار مالی شرکت در سیستم بانکی، میزان ریسک بنگاه را میسنجد. بر اساس همین اعتبارسنجی است که مشخص میشود بنگاه چه میزان صلاحیت دارد و سقف اعتباری مجاز آن تعیین میگردد؛ سقفی که طبق قوانین حداکثر معادل 120% فروش سال آخر بنگاه (پس از کسر تسهیلات و تعهدات قبلی) خواهد بود.
از سوی دیگر، اعتبارسنجی دقیق نقشی کلیدی در مدیریت ریسک نکول برای سیستم بانکی ایفا میکند. از آنجایی که در اوراق گام، بانک پرداخت مبلغ اسمی را در روز سررسید به طور کامل تضمین میکند، ایفای تعهدات توسط بنگاه خریدار برای بانک اهمیت بالایی دارد.
چنانچه شرکتی نتواند در سررسید مقرر بدهی خود را تسویه کند، نمره اعتباری او به شدت افت کرده و وارد لیست سیاه میشود. این افت رتبه اعتباری به معنای محرومیت کامل از دریافت مجدد اوراق گام و سایر تسهیلات در کل شبکه بانکی است. بنابراین، حفظ یک کارنامه اعتباری درخشان، شرط اصلی برای بهرهمندی مستمر واحدهای تولیدی از این ابزار نوین تامین مالی به شمار میرود.
نتیجهگیری
در نهایت میتوان گفت که اوراق گام یکی از پیشرفتهترین و سالمترین ابزارهای تامین مالی در اقتصاد ایران است. این اوراق با اتصال مستقیم اعتبارات بانکی به فاکتورهای واقعی تولید، از یک سو مشکل سرمایه در گردش کارخانجات را حل میکند و از سوی دیگر مانع از ورود پولهای سرگردان به بازارهای غیرمولد میشود.
آشنایی با سازوکار انتشار، انتقال و معاملات این اوراق در فرابورس و بورس کالا، برای هر مدیر مالی و فعال اقتصادی در شرایط کنونی، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت است تا بتواند با مدیریت هوشمندانه منابع، بقا و توسعه کسبوکار خود را تضمین نماید.