ارزیابی اعتباری یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت ریسک در نظامهای مالی و بانکی است. این فرآیند از جنبههای مختلف قابل بررسی بوده و هر یک از روشهای آن، کاربرد ویژهای در بازار سرمایه یا بازار پول و اعتبار دارند. شناخت این تکنیکها به بانکها، مؤسسات مالی، سرمایهگذاران و حتی متقاضیان دریافت تسهیلات کمک میکند تا تصمیمهای دقیقتر و آگاهانهتری اتخاذ کنند.
چهار مفهوم تخصصی و پرکاربرد در حوزه ارزیابی اعتباری عبارتاند از: رتبهبندی اعتباری، اولویتبندی اعتباری، گزارش اعتباری و امتیازدهی اعتباری که هر یک اهداف، روشها و کاربردهای متفاوتی دارند.
رتبهبندی اعتباری (Credit Rating)
رتبهبندی اعتباری یکی از مهمترین ابزارهای ارزیابی ریسک در بازار سرمایه است، هرچند در برخی حوزههای بازار پول و اعتبار نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
در این روش، شرکتهای رتبهبندی اعتباری با بررسی وضعیت مالی و عملکرد دولتها، نهادهای عمومی، سازمانهای دولتی، مؤسسات مالی و بنگاههای اقتصادی، نظر تخصصی خود را درباره میزان اعتبار و توان ایفای تعهدات مالی آنها اعلام میکنند.
در واقع، رتبه اعتباری مبنایی برای مقایسه ریسک اعتباری یک بنگاه اقتصادی با سایر بنگاهها فراهم میکند و به سرمایهگذاران در ارزیابی میزان ریسک سرمایهگذاری کمک میکند.
در فرآیند Credit Rating، یک تیم تخصصی با استفاده از روشهای تحلیل بنیادین، ابعاد مختلف فعالیت شرکت را بررسی میکند. این تحلیل معمولاً در سه سطح انجام میشود:
- بررسی شرایط اقتصادی کشور
- تحلیل صنعت مربوطه
- ارزیابی عملکرد و وضعیت شرکت
در پایان، تیم کارشناسی با جمعبندی اطلاعات، رتبه اعتباری شرکت را تعیین و منتشر میکند.
با توجه به وجود عدم تقارن اطلاعات در بازار سرمایه، شرکتهای رتبهبندی نقش مهمی در شفافسازی اطلاعات و کمک به سرمایهگذاران برای تصمیمگیری صحیح ایفا میکنند.
در بازار اوراق قرضه نیز رتبه اعتباری نشاندهنده احتمال پرداخت بهموقع سود اوراق و بازپرداخت اصل سرمایه در موعد مقرر است.
مهمترین کاربردهای رتبه اعتباری
- تعیین مبنای سیاستهای سرمایهگذاری سرمایهگذاران
- تأثیرگذاری بر نرخ بهره اوراق قرضه منتشرشده توسط شرکتها
- کمک به بانکها در تصمیمگیری برای اعطای تسهیلات
- تعیین سقف معاملات و همکاری با بنگاههای اقتصادی
از آنجا که رتبهبندی اعتباری توان مالی و قدرت بازپرداخت مشتری را ارزیابی میکند، بانکها نیز از نتایج آن برای بررسی توان بازپرداخت متقاضیان تسهیلات استفاده میکنند.
اولویتبندی اعتباری (Credit Ranking)
اولویتبندی اعتباری یا Credit Ranking یکی دیگر از تکنیکهای رایج در بازارهای سرمایه جهان است.
هدف اصلی این روش، مقایسه شرکتها یا سهام مختلف با یکدیگر و تعیین جایگاه آنها از نظر جذابیت سرمایهگذاری است. سرمایهگذاران با استفاده از گزارشهای اولویتبندی میتوانند درباره خرید، نگهداری یا فروش سهام خود تصمیمگیری کنند.
به بیان ساده، اولویتبندی اعتباری به سرمایهگذار کمک میکند تا از میان گزینههای مختلف، مناسبترین فرصت سرمایهگذاری را انتخاب کند.
گزارش اعتباری (Credit Report)
گزارش اعتباری یکی از مهمترین خروجیهای سامانههای اعتبارسنجی یا Credit Bureau محسوب میشود.
این سامانهها با هدف کاهش عدم تقارن اطلاعات، تسهیل فرآیند اعطای تسهیلات و افزایش دقت در مدیریت ریسک اعتباری ایجاد شدهاند.
سامانه اعتبارسنجی با جمعآوری، سازماندهی، تطبیق، تلفیق و پردازش اطلاعات مشتریان از منابع مختلف، تصویری جامع از سوابق اعتباری هر فرد یا شرکت تهیه میکند.
نتیجه این فرآیند در قالب گزارش اعتباری در اختیار بانکها، مؤسسات مالی و سایر اعتباردهندگان قرار میگیرد تا بتوانند با شناخت بهتر سابقه مالی و رفتار اعتباری متقاضی، تصمیم دقیقتری درباره اعطای تسهیلات اتخاذ کنند.
امتیازدهی اعتباری (Credit Scoring)
امتیازدهی اعتباری یا Credit Scoring یکی از پرکاربردترین روشهای ارزیابی اعتباری در نظام بانکی است.
این روش بر پایه مدلهای آماری طراحی شده و به اعتباردهندگان کمک میکند تا احتمال بازپرداخت یا عدم بازپرداخت بهموقع تعهدات مالی متقاضیان را پیشبینی کنند.
در این مدل، با بررسی ویژگیهای فرد یا شرکت، یک امتیاز اعتباری محاسبه میشود که نشاندهنده میزان ریسک اعطای تسهیلات به آن متقاضی است.
به عبارت دیگر، امتیاز اعتباری احتمال آماری عدم بازپرداخت بهموقع اقساط، تسهیلات یا سایر تعهدات مالی را مشخص میکند.
امتیازدهی اعتباری بر این فرض استوار است که رفتار مالی گذشته افراد میتواند مبنای مناسبی برای پیشبینی رفتار مالی آینده آنها باشد.
از مهمترین مزایای این روش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- محاسبه سریع سطح ریسک اعتباری
- کاهش قضاوتهای شخصی در فرآیند اعتبارسنجی
- تسریع بررسی درخواستهای تسهیلات
- افزایش دقت در مدیریت ریسک اعتباری
- سادهتر شدن ارزیابی اشخاص حقیقی و حقوقی
به همین دلیل، امروزه اغلب بانکها و مؤسسات مالی از مدلهای امتیازدهی اعتباری برای تصمیمگیری درباره اعطای تسهیلات استفاده میکنند.
جمعبندی
هر یک از تکنیکهای ارزیابی اعتباری کاربرد مشخصی در نظام مالی دارند. رتبهبندی اعتباری بیشتر برای ارزیابی بنگاههای اقتصادی و ناشران اوراق بهادار به کار میرود، اولویتبندی اعتباری در انتخاب گزینههای مناسب سرمایهگذاری نقش دارد، گزارش اعتباری سابقه و رفتار مالی افراد و شرکتها را در اختیار اعتباردهندگان قرار میدهد و امتیازدهی اعتباری با استفاده از مدلهای آماری، احتمال بازپرداخت تعهدات مالی را پیشبینی میکند.
به طور کلی، هرچه اندازه شرکتها، حجم سرمایهگذاری یا میزان تسهیلات اعطایی بزرگتر باشد، استفاده از روشهای تحلیلی و کیفی مانند رتبهبندی اعتباری اهمیت بیشتری پیدا میکند. در مقابل، برای مشتریان خرد و تسهیلات با مبالغ پایین، مدلهای آماری و کمی مانند امتیازدهی اعتباری کاربرد گستردهتری دارند.
منبع: ماهنامه اعتبارسنجی ، سال اول ، شماره هفتم ، آبان 1392 ، صفحه 16